Op dit moment hebben gemeenten in Nederland nog gedeeltelijk inspraak over asielopvang, maar door de spreidingswet zijn ze niet meer volledig vrij om zelf te bepalen of er opvang komt. Gemeenten overleggen eerst vrijwillig hoeveel opvangplekken zij kunnen regelen, vaak samen met provincies en het COA. Daarbij wordt gekeken naar inwonersaantal en draagkracht. Als er uiteindelijk genoeg plekken worden aangeboden, blijft het bij vrijwillige afspraken.
Het kabinet bespreekt nu echter strengere maatregelen, omdat er volgens ministers te weinig opvangplekken beschikbaar zijn en de druk op locaties zoals Ter Apel groot blijft. Tijdens de recente overleggen met gemeenten zou nadrukkelijk zijn gesproken over het harder handhaven van de spreidingswet. Dat betekent dat gemeenten die geen opvang regelen mogelijk alsnog verplicht kunnen worden om asielzoekers op te nemen. Volgens de huidige wet kan de minister uiteindelijk zelf gemeenten aanwijzen wanneer provincies er samen niet uitkomen.
Gaat kabinet gemeenten dwingen tot asielopvang?
Die mogelijke dwang ligt politiek zeer gevoelig. Verschillende gemeenten en inwoners verzetten zich fel tegen nieuwe opvanglocaties, terwijl andere gemeenten juist vinden dat de lasten eerlijker verdeeld moeten worden. Het kabinet wil voorlopig vasthouden aan een landelijke spreiding van opvangplekken, maar onderzoekt tegelijk hoe gemeenten sneller kunnen worden gedwongen als vrijwillige afspraken mislukken. Daarbij wordt ook gedacht aan extra druk vanuit Den Haag, nieuwe verdeelbesluiten en intensiever toezicht op gemeenten die achterblijven bij hun opvangtaak.